Alkaloidy pirolizydynowe (PA) oraz alkaloidy tropanowe (TA) to naturalne toksyny roślinne będące wtórnymi metabolitami wytwarzanymi przez wybrane gatunki flory. Związki te stanowią chemiczny mechanizm obronny, jaki wykształciła roślina przeciwko roślinożercom oraz owadom. Jednak z punktu widzenia bezpieczeństwa konsumenta substancje te wykazują silny efekt toksyczny – alkaloidy pirolizydynowe charakteryzują się działaniem genotoksycznym i hepatotoksycznym, natomiast tropanowe wywierają ostry wpływ na układ nerwowy (blokowanie receptorów muskarynowych).
Do łańcucha żywnościowego toksyny te rzadko trafiają celowo. Głównym źródłem problemu jest przypadkowe zanieczyszczenie surowców przez dziko rosnący chwast podczas mechanicznego zbioru. W efekcie niepożądany alkaloid może zanieczyścić herbaty, napary, przyprawy, zboże, suplementy, a także produkty pochodzenia zwierzęcego, gdy skażona zostanie pasza skarmiana przez zwierzęta hodowlane.
Źródła zanieczyszczeń: Jak alkaloidy pirolizydynowe i tropanowe przenikają do surowców?
W rolnictwie i przetwórstwie spożywczym problem dotyczy przede wszystkim zanieczyszczeń krzyżowych na polach uprawnych. Wystarczy obecność pojedynczych egzemplarzy trujących chwastów w łanie, aby cała partia surowca została skażona:
- Alkaloidy pirolizydynowe (PA): Wytwarzają je głównie rośliny z rodzin Asteraceae (np. starzec – Senecio), Boraginaceae (ogórecznik, żywokost) oraz Fabaceae (np. Crotalaria). Niepożądany chwast zbierany razem z surowcem zielarskim sprawia, że susz ziołowy, herbatka owocowa czy suplement roślinny może zawierać alkaloidy pirolizydynowe. Związki te mogą przenikać także do miodu i pyłku pszczelego w wyniku pracy zapylaczy.
- Alkaloidy tropanowe (TA – atropina i skopolamina): Są metabolitami produkowanymi przez rośliny z rodziny Solanaceae (psiankowate), w tym bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium) oraz lulek czarny (Hyoscyamus niger). Ich obecność w nasionach i ziarnach stanowi bezpośrednie zagrożenie dla upraw takich jak proso, gryka, sorgo oraz kukurydza.
Wymagania prawne: Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/915 i opinie EFSA
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wielokrotnie podkreślał zagrożenia wynikające z przewlekłej ekspozycji na te metabolity. W odpowiedzi prawodawstwo unijne wprowadziło rygorystyczne normy.
Podstawowym aktem prawnym jest Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/915 (ze zmianami), określające najwyższe dopuszczalne poziomy (NDP/ ang. ML – Maximum Levels) dla wybranych zanieczyszczeń w środkach spożywczych, w tym alkaloidów pirolizydynowych (PA) oraz alkaloidów tropanowych (TA), dla których limity ustanowiono dla określonych kategorii żywności. Przykładowe limity dla wybranych kategorii żywności przedstawiono poniżej:
- Suplementy diety zawierające preparaty roślinne: Najwyższy dopuszczalny poziom sumy PA wynosi 400 µg/kg (w produkcie w postaci wprowadzanej do obrotu).
- Suplementy diety na bazie pyłku: Dopuszczalny limit to 500 µg/kg.
- Herbaty i herbatki ziołowe: W zależności od przeznaczenia (dla dorosłych vs. dla niemowląt i małych dzieci) limity wynoszą od 1,0 µg/kg do 400 µg/kg.
- Alkaloidy tropanowe w nieprzetworzonych zbożach: Limity atropiny i skopolaminy (wyrażone jako suma) wynoszą od 5,0 µg/kg do 15µg/kg.
- Alkaloidy tropanowe w żywności dla dzieci i przetworzonej żywności na bazie zbóż dla niemowląt i małych dzieci: Limity atropiny i skopolaminy (wyrażone oddzielnie) wynoszą zaledwie 1,0 µg/kg dla każdej z toksyn.
Kontrola surowców a badanie gotowego suplementu diety
W produkcji suplementów diety wieloskładnikowych opartych na ekstraktach roślinnych krytyczne znaczenie ma weryfikacja na dwóch etapach:
- Kwalifikacja dostawców i badanie surowców roślinnych: Weryfikacja czystości botanicznej partii ziół i ekstraktów zapobiega wprowadzeniu skażonego składnika na linię produkcyjną.
- Badanie produktu gotowego: Proces technologiczny i ekstrakcja mogą zatężać alkaloidy pirolizydynowe w niektórych frakcjach. Ponieważ normy prawne odnoszą się do wyrobu w postaci handlowej, finalna partia musi być zgodna z limitami UE przed wprowadzeniem do sprzedaży.
Oznaczanie alkaloidów w laboratoriach J.S. Hamilton Poland
Laboratoria J.S. Hamilton Poland oferują akredytowane, zaawansowane metody analityczne oparte na wysokosprawnej chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową spektrometrią mas (LC-MS/MS). Pozwala to na jednoczesną, selektywną i ultra-czułą kwantyfikację pojedynczych związków nawet na poziomie śladowym.
Nasz zakres wsparcia obejmuje:
- Oznaczanie pełnego panelu ponad 20 markerowych alkaloidów pirolizydynowych i ich N-tlenków objętych normami UE,
- Ilościowe oznaczanie atropiny i skopolaminy w surowcach zbożowych i żywności dla dzieci,
- Badania surowców zielarskich, herbat, przypraw, miodów oraz suplementów diety,
- Kompleksową ocenę zgodności wyników z wymogami Rozporządzenia Komisji (UE) 2023/915.
Chcesz potwierdzić czystość botaniczną swoich produktów i zabezpieczyć markę przed ryzykiem wycofania z rynku?
Skontaktuj się z ekspertami J.S. Hamilton – pomożemy dobrać optymalny profil badań analitycznych dla Twoich surowców i formulacji